Thuế lý thuyết và sáu video khai cuộc của một Kiện tướng Quốc tế

Mùa đông ở Saint Petersburg dài đến mức người ta quên rằng mùa hè từng tồn tại. Trong một câu lạc bộ cờ nhỏ trên phố Zhukovsky, tôi ngồi nhìn một người đàn ông trạc bảy mươi đẩy quân Tốt lên d4 rồi lặng lẽ đặt quân Mã về f3. Ông không chơi c4. Ông chưa từng chơi c4. Trước mặt ông là London System — bố cục gọn gàng, kín đáo, như căn hộ nhỏ có rèm che kỹ. Ông nói với tôi, giọng đều như tiếng lò sưởi: “Tôi không đủ thì giờ học Slav. Tôi chỉ muốn được chơi cờ.”

Câu ấy tôi đã nghe nhiều lần trong gần năm mươi năm theo dõi làng cờ. Nó không phải lời than vãn. Nó là một tuyên bố về kinh tế học. Người chơi cờ ở tầng câu lạc bộ đang trả một thứ thuế không ai gọi tên: thuế lý thuyết. Mỗi lần họ muốn bước vào con đường danh giá nhất của cờ vua hiện đại — 1.d4 rồi 2.c4 — họ phải mua quyền đi lại bằng ký ức của hàng trăm biến: Slav, Semi-Slav, Gambit Hậu Chấp nhận, Phòng thủ Hậu Cổ điển. Cái giá tính bằng hàng nghìn giờ luyện tập. Phần lớn người chơi không trả nổi, nên họ rẽ vào những con đường vòng: London, Colle, Torre. Không hào nhoáng, nhưng an toàn.

Đó là bối cảnh cho bài viết tôi đọc cách đây không lâu, mang tiêu đề “Phỏng vấn Timur Turlov”. Tôi bấm vào vì tò mò. Turlov gắn với một số hoạt động tài trợ cờ vua, và những nhân vật như ông hiếm khi xuất hiện như nhân vật chính trên báo chuyên môn. Nhưng đọc đến dòng cuối, tôi không tìm thấy ông Turlov ở đâu cả. Nội dung bài là lời giới thiệu khóa học sáu video của Kiện tướng Quốc tế Valeri Lilov, người Bulgaria, hướng dẫn quân Đen chống nhóm khai cuộc d4 “không quyết liệt”: London System, Colle System, Torre Attack, Trompowsky Attack, Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov.

Cái tên trên tiêu đề và nội dung trong bài không thuộc về nhau. Đó là chi tiết đầu tiên tôi ghi lại, trước cả khi kịp cân nhắc chất lượng cờ vua bên trong.

Tôi ngồi lại với sự bất nhất ấy. Trong nghề biên tập, có một dấu hiệu mà người mới thường bỏ qua, còn người cũ nhận ra ngay: khi tiêu đề nói về một người mà thân bài nói về một sản phẩm, thứ đang được bán không phải là thông tin — mà là sự chú ý. Chợ chuyển nhượng là nơi người ta bán tương lai để mua hy vọng, và thị trường giáo trình khai cuộc vận hành theo đúng logic ấy. Người ta bán một tương lai trong đó quân Đen không còn sợ hãi trước d4.

Trước khi phán xét, tôi phải nói về chất cờ.

Lilov không phải cái tên vô nghĩa. Kiện tướng Quốc tế là danh hiệu cao thứ hai trong bậc thang trọn đời của FIDE, chỉ đứng sau Đại kiện tướng. Một người có danh hiệu ấy là chuyên gia đáng tin — nhưng không ở đỉnh tháp. Cần nói rõ: bài viết không đưa ra bất kỳ hệ số Elo nào cho Lilov, không một ván đấu, không một thống kê huấn luyện. Tôi theo dõi cờ vua đã lâu, và tôi học được rằng uy tín của một người dạy không nằm ở danh hiệu, mà ở những ván cờ họ từng chơi và những học trò họ từng dẫn. Danh hiệu mở cánh cửa. Dữ liệu mới giữ người ta ở lại trong phòng.

Cái mô hình sáu video cho hơn bảy khai cuộc tự nó đã là một tuyên bố về độ sâu. Sáu buổi, tám hệ thống. Tôi từng làm việc với các tạp chí và những huấn luyện viên dạy khai cuộc. Một repertoire nghiêm túc cho quân Đen trước riêng London thôi cũng ngốn cả chục bài giảng nếu muốn đi đến tận cùng lý thuyết. Ở đây, cấu trúc gợi ý một hướng khác: mỗi khai cuộc một kế hoạch, một bản đồ gọn. Với người chơi câu lạc bộ, như thế đôi khi còn quý hơn một đống biến vụn vặt.

Học khai cuộc không phải học các nước đi, mà học cách nhận diện bốn, năm thế trận trung cuộc điển hình. London System dẫn tới những khuôn hình Tốt khác nhau; Colle System xoay quanh việc đẩy c3 rồi e4; Torre Attack gắn với quân Tượng đóng ở g5 chọc vào Mã f6; Trompowsky thì ngay từ nước thứ hai đã buộc quân Đen phải chọn. Một huấn luyện viên giỏi dạy kế hoạch. Một người bán hàng giỏi dạy biến. Kế hoạch thì bền. Biến thì hết hạn sau mỗi bản cập nhật của máy.

Song có một lỗi phân loại đáng chú ý, và tôi nói về nó vì nó là dấu vân tay của một sản phẩm được đóng gói nhanh.

Bài viết mô tả toàn bộ nội dung như nảy sinh “sau 1.d4 d5”. Nếu đúng như vậy, thì Trompowsky (1.d4 Nf6 2.Bg5) và Torre (1.d4 Nf6 … 3.Bg5) không thể xuất hiện trong câu chuyện ấy — hai hệ thống này đi qua hướng Nf6, không đi qua d5. Và Catalan thì lại chứa chính 2.c4, tức con đường mà người ta bảo rằng đang bị né tránh. Ba khai cuộc trong danh sách đá nhau với chính cái khung mà bài viết dựng lên để giải thích chúng. Đây không phải lỗi nhỏ. Đây là dấu hiệu cho thấy phân loại khai cuộc ở đây phục vụ mục đích quảng bá, chứ không phục vụ sự chính xác lý thuyết.

Tôi muốn dừng ở vài con số trần trụi: một khóa học sáu video, hơn bảy khai cuộc, một Kiện tướng Quốc tế, và một cái tên trên tiêu đề không xuất hiện trong bài. Không hơn, không kém. Đó là tất cả những gì chúng ta thật sự biết. Phần còn lại là suy luận, và tôi muốn minh bạch về chỗ mình đang suy luận.

Ở đây tôi bất đồng với cách bài viết đặt vấn đề.

Nó gọi nhóm người chơi hệ thống là “không mấy tham vọng”. Chữ ấy, dù vô tình hay hữu ý, mang một chút khinh thường. Nhìn kỹ, họ không thiếu tham vọng — họ chỉ mua một loại bảo hiểm khác. London System không phải sự đầu hàng trước lý thuyết. Nó là một lựa chọn có lý trong một nền kinh tế của thời gian. Người chơi cờ câu lạc bộ có một số giờ nhất định trong tuần và hàng trăm ngả rẽ lý thuyết để tiêu nó. Bỏ 2.c4 là một quyết định tài chính, không phải một thất bại đạo đức.

Hơn nữa, cái gọi là “an toàn” ấy chính là thứ tạo ra nhu cầu cho khóa học này. Người chơi hệ thống tạo ra một khoảng trống trên bàn cờ, và thị trường giáo trình lập tức chèn vào đó một sản phẩm. Khi hàng vạn người cùng tránh những con đường chính, việc chuẩn bị cho quân Đen chống lại họ trở thành một thị trường ổn định. Lilov không cưỡi lên một làn sóng mới. Ông đang bán ô dù cho một cơn mưa đã kéo dài nhiều thập kỷ.

Nghề dạy cờ sinh sống bằng chính cái thuế ấy. Đa phần huấn luyện viên không dạy ở đỉnh cao — họ dạy ở đáy, nơi đông người nhất. Họ bán sự tự tin cho những người vừa thua một ván vì quên một biến. Thị trường này đói, ổn định và gần như bão hòa. Giữa hàng nghìn khóa học miễn phí trên mạng, giá trị của một khóa trả tiền nằm ở việc chọn lọc: nói cho người học biết nên bỏ điều gì.

Có lẽ độc giả kỳ vọng một cuộc trò chuyện với một người đàn ông có ảnh hưởng trong giới cờ vua — về tài trợ, về kinh doanh, về tương lai môn thể thao này ở Nga và Đông Âu. Thay vào đó, họ nhận được một trang giới thiệu sản phẩm. Khoảng cách giữa kỳ vọng và nội dung là nơi thất vọng bắt đầu. Với một người làm xuất bản như tôi, đó không phải lỗi của sản phẩm — đó là lỗi của biên tập.

Tôi nhớ mình từng nói với một đồng nghiệp trẻ rằng nội dung cờ vua hay nhất luôn nói về thời gian nhiều hơn về quân. Người ta tưởng đang học khai cuộc, thật ra đang học cách phân bổ trí nhớ. Một khóa học như thế này, nếu làm trung thực, là một lời ước lượng về cái giá của trí nhớ. Nếu làm cẩu thả, nó là tấm vé khác bán cùng một cơn khát cũ.

Từ trải nghiệm theo dõi các giải câu lạc bộ qua nhiều mùa ở Nga, tôi rút ra một bộ lọc đơn giản cho mọi quảng cáo cờ vua: tìm tên tác giả, tìm hệ số Elo, tìm ván đấu mẫu. Nếu thiếu cả ba, hãy coi nội dung là một lời mời, không phải một bằng chứng. Với khóa học này, ta có tên tác giả, nhưng thiếu hai thứ còn lại.

Rồi cũng có khoảng lặng đáng để dừng.

Đêm ấy, sau khi đọc xong, tôi tắt máy và ngồi nhìn ra cửa sổ. Tuyết đến muộn năm nay. Tôi nghĩ về người chơi London System ngoài kia, về người đàn ông trạc bảy mươi trên phố Zhukovsky, về sự thật rằng cả một nền văn hóa cờ vua đang dịch chuyển khỏi lý thuyết chính thống. Khi sân vận động không còn bóng, ký ức bắt đầu ghi bàn. Khi bàn cờ không còn những con đường chính, ký ức người chơi bắt đầu đánh lại những ván cũ — những ván an toàn, những ván họ thắng bằng kế hoạch chứ không bằng biến sống.

Ngày trái tim ngừng đập, tôi học cách đập chậm hơn nhưng sâu hơn. Cờ vua của làng câu lạc bộ cũng vậy. Nó chậm hơn, nông cạn hơn về lý thuyết, nhưng nó vẫn đập. Và chính cái nhịp đập chậm ấy nuôi sống hàng nghìn người dạy cờ.

Có một câu hỏi tôi chưa trả lời được, và tôi để nó lại cho người đọc. Nếu cái tên trên tiêu đề không xuất hiện trong bài, thì cái tên ấy ở đó vì ai? Vì người được phỏng vấn, vì nhà tài trợ, hay vì thuật toán? Tôi không có bằng chứng để kết luận. Nhưng với một người làm biên tập gần nửa thế kỷ, tôi biết một cái tên lạc chỗ không bao giờ là chuyện vô hại. Nó là dấu vết của một quy trình, và quy trình ấy đáng để soi.

Tôi không viết bài này để nói sáu video ấy tốt hay dở. Tôi viết để nhắc một điều: hãy nhìn cái tên trên tiêu đề, rồi nhìn con người trong thân bài. Nếu chúng khác nhau, hãy đọc chậm lại. Trong một thị trường nơi lý thuyết được đóng gói, bán buôn và tái chế, tai ta cần phân biệt tiếng huấn luyện viên với tiếng người bán hàng. Tôi tin thế hệ người chơi kế tiếp sẽ không chỉ hỏi “khai cuộc này có mạnh không”, mà hỏi “khai cuộc này dạy tôi điều gì về thời gian của chính mình”. Khi đó, thuế lý thuyết sẽ không biến mất — nhưng nó trở thành một khoản đầu tư có ý thức, thay vì một khoản nợ vô hình.