Kaçkar by UTMB lần thứ hai: 2.000 vận động viên, 60 quốc gia và khoảng trống chưa ai đo

Trên cao nguyên Ayder, sương chưa tan khi hiệu lệnh xuất phát vang lên. Dòng người chạy trườn lên con dốc đầu tiên rồi mất hút trong màn trắng đặc quánh; tiếng bước chân trên đá ướt nghe như tiếng thác ở đâu đó phía trên. Mùa trước, chính màn sương ấy nuốt trọn dãy Kaçkar, khiến ngọn núi biến mất khỏi mọi khung hình truyền hình. Thống đốc Rize nhắc lại chuyện cũ mà không giấu vẻ tiếc. Năm nay ban tổ chức bấm máy sớm hơn, đặt người quay ở những điểm cao hơn, như thể cuộc đua này tồn tại một phần để được nhìn thấy. Đó là chi tiết đầu tiên tôi ghi vào sổ khi đọc bản tin của Anadolu Ajansı về lần khởi tranh thứ hai của Kaçkar by UTMB. Hai nghìn vận động viên từ sáu mươi quốc gia. Một đường chạy 20 km mà chính các quan chức của hãng thông tấn nhà nước tham gia. Bộ trưởng Thanh niên và Thể thao Osman Aşkın Bak phát lệnh xuất phát. Giám đốc đường chạy Johan Essl, gương mặt đại diện UTMB, có mặt trong ban tổ chức. Trong toàn bộ bản tin, không ai về đích. Không thời gian, không thứ hạng, không kỷ lục đường chạy, không tên một vận động viên ưu tú nào. Với người làm phân tích, dữ liệu vắng mặt bao giờ cũng là dữ liệu. Nó cho biết sự kiện này đang được kể bằng ngôn ngữ nào. Và ngôn ngữ ở đây là du lịch thể thao. Để hiểu vì sao một giải chạy núi ở Rize tập hợp được sáu mươi quốc gia chỉ trong lần thứ hai tổ chức, cần nhìn vào cấu trúc mà nó gắn vào. UTMB — Ultra-Trail du Mont-Blanc — khởi đầu là một vòng chạy quanh dãy Alps ở Chamonix, Pháp, rồi trở thành thương hiệu có sức chi phối lớn nhất của làng chạy địa hình. Hệ thống UTMB World Series vận hành theo mô hình gần với nhượng quyền: các giải khu vực đạt chuẩn kỹ thuật, an toàn và nhận diện thương hiệu sẽ trở thành một nút trong mạng lưới, và người chạy tích lũy “Running Stones” — đơn vị tích lũy dùng làm trọng số bốc thăm cho vòng chung kết ở Chamonix. Điểm then chốt nằm ở chỗ này: chạy địa hình không có kỷ lục thế giới được công nhận. Không có cột mốc tuyệt đối nào để đặt một vận động viên ở Rize cạnh một vận động viên ở Kenya hay Việt Nam. Thành tích chỉ có nghĩa tương đối với chính đường chạy: độ dài, độ dốc tích lũy, độ cao, thời tiết, mật độ đối thủ. Vì vậy, chất lượng thể thao của một giải như Kaçkar chỉ đo được bằng hai thứ — kỷ lục đường chạy và độ sâu của nhóm ưu tú. Bản tin tôi đọc không cung cấp cả hai. Khoảng trống trên đường chạy là thứ sống, và nó đổi thay khi ai dám tin. Ở đây, khoảng trống ấy nằm ngay giữa hai nghìn suất chạy và một tờ kết quả chưa được công bố. Phần tổ chức thì rõ ràng hơn nhiều. Kaçkar by UTMB là một liên minh giữa nhà nước và doanh nghiệp. Bộ Thanh niên và Thể thao, Cơ quan Xúc tiến và Phát triển Du lịch Thổ Nhĩ Kỳ, chính quyền tỉnh Rize và Cơ quan Phát triển Đông Biển Đen (DOKA) cùng đứng trong cấu trúc tổ chức. Nhóm tài trợ gồm những tên tuổi quốc gia: Turkish Airlines, TOGG, Turkcell, Maxis. Nhà nước xuất hiện với vai trò bảo trợ tài chính trực tiếp, còn DOKA mang tiền ngân sách phát triển vùng vào làm trụ đỡ kinh tế cho sự kiện. Turkish Airlines gợi ra một cơ chế truyền dẫn rất cụ thể: hàng không kéo người chạy quốc tế tới, chi tiêu của họ chảy vào vùng núi. Cách các quan chức phát biểu xác nhận toàn bộ logic ấy. Bộ trưởng nói rằng du lịch thể thao mang lại nguồn thu đáng kể cho đất nước, và rằng những người chạy ultra marathon là vận động viên đẳng cấp thế giới với lượng người theo dõi toàn cầu. Ông so sánh tham vọng của Rize và Ayder với Davos, nơi gắn liền với diễn đàn kinh tế. Đó là câu nói đáng chép lại, vì nó nêu đúng mục tiêu chiến lược: định vị địa phương bằng một thương hiệu quốc tế, chứ không phải sản xuất huy chương. Trong hệ sinh thái chạy địa hình, Kaçkar by UTMB là một nút mới trong mạng lưới do UTMB dẫn dắt. Vị thế cạnh tranh của Thổ Nhĩ Kỳ ở đây mang tính điểm đến: sáu mươi quốc gia, hai nghìn suất chạy, một vùng núi được đưa lên bản đồ quốc tế. Mùa giải thứ hai vẫn nằm trong giai đoạn xây dựng thương hiệu. Về tài chính, đây là mô hình phụ thuộc ngân sách công và chu kỳ gia hạn tài trợ, nghĩa là tính liên tục của nó gắn với biến động ngân sách chính trị nhiều hơn gắn với kết quả trên đường chạy. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy cao nguyên mỗi tuần từ Nairobi, tôi thấy phép so sánh khá rõ. Kenya sản sinh chiều sâu ở nội dung đường chạy bằng mật độ trại huấn luyện ở độ cao 2.000 mét trở lên, bằng một nền kinh tế huấn luyện cá nhân hóa, và bằng làn sóng vận động viên trẻ đi theo cộng đồng. Đó là cơ chế sản sinh vận động viên. Thổ Nhĩ Kỳ vận hành cơ chế sản sinh sự kiện. Hai thứ khác nhau về bản chất, và đọc cái này bằng thước đo của cái kia sẽ dẫn tới kết luận sai. Việt Nam, với hệ thống tập huấn trung tâm và phong trào chạy đang lớn nhanh, nằm ở vị trí thứ ba: có hệ thống nhưng chưa quốc tế hóa được thương hiệu đường chạy. Điều đáng nói nhất lại nằm ở chỗ khác. Một sự kiện có thể thành công về truyền thông và vẫn để lại đúng số 0 về tri thức thể thao. Nếu bảng kết quả, danh sách xuất phát nhóm ưu tú và thực đơn cự ly không được công bố, mọi phát ngôn về “đẳng cấp thế giới” của giải đều là văn bản quảng bá cho tới khi có bằng chứng ngược lại. Phóng viên có thể ghi nhận sự kiện; người phân tích chỉ có thể ghi nhận rằng chưa có gì để phân tích. Đây là điểm mù thực thi phổ biến ở các giải chạy phong trào quy mô lớn: ban tổ chức đầu tư vào hình ảnh, vào khách mời, vào sân khấu khai mạc, mà bỏ qua tờ kết quả — thứ duy nhất biến một cuộc đua thành dữ liệu thay vì chỉ thành kỷ niệm. Rủi ro lớn nhất của Kaçkar nằm ở thời tiết. Khí hậu núi Đông Biển Đen mang mưa và sương dày, và chính màn sương năm đầu đã được nhắc lại như một sự kiện có thật. Một cuộc đua mà giá trị truyền thông gắn với cảnh đẹp và hình ảnh phát đi sẽ bị tổn thương trực tiếp khi thời tiết xấu. Kèm theo đó là áp lực tài chính công và áp lực hình ảnh, hai lớp rủi ro cộng hưởng với nhau. Khoảng trống trên đường chạy là thứ sống, và nó đổi thay khi ai dám tin. Ở một giải chạy, niềm tin ấy thường đến từ phía vận động viên, nhưng lần này nó phải đến từ phía ban tổ chức: công bố thứ mình đã có. Mùa tới, tôi sẽ đọc Kaçkar theo ba cột. Cột thứ nhất là danh sách xuất phát và bảng kết quả, có tên, có thời gian, có độ sâu nhóm đầu. Cột thứ hai là thực đơn cự ly cùng kỷ lục đường chạy, vì chỉ khi biết đường chạy dài bao nhiêu và dốc bao nhiêu thì một thành tích mới có nghĩa. Cột thứ ba là chu kỳ gia hạn tài trợ, vì nó cho biết mô hình này sống bằng ngân sách công hay đã tự đứng được bằng dòng tiền thương mại. Nếu ba cột ấy đầy lên, Kaçkar sẽ chuyển từ một câu chuyện quảng bá thành một nút thật trên bản đồ chạy địa hình thế giới. Nếu chúng vẫn trống, giải chạy vẫn sẽ đông người, vẫn sẽ đẹp trên truyền hình, và vẫn sẽ là một khoảng trống rất sống động — kiểu khoảng trống mà chỉ người đang chạy ở giữa nó mới cảm nhận được.