Bóng chuyền Việt Nam và cuốn sổ bị bỏ quên sau mỗi trận đấu

Trận đấu kết thúc lúc 21 giờ 40. Bảng điện tử vẫn còn nguyên tỷ số 3-1, và trong điện thoại tôi là bốn tấm ảnh chụp màn hình — không tấm nào có số liệu. Tôi mở lại trang thông tin của giải, bấm vào mục thống kê. Không có mục đó. Chỉ có điểm số, tên hai đội, giờ bóng lăn. Một trận bóng chuyền nữ quốc tế kéo dài gần hai tiếng, hơn một trăm năm mươi pha bóng, và thứ duy nhất còn lại sau đó là một hàng số nhỏ xíu ở góc màn hình.

Tôi ngồi lại một mình ở hàng ghế thứ bảy, phía sau là một nhóm cổ động viên đang cuộn băng rôn lại. Không ai trong số họ biết rằng tay đập chủ lực của đội nhà vừa ghi hai mươi ba điểm với hiệu suất tấn công dưới ba mươi phần trăm — nghĩa là, cứ ba quả đập thì chỉ một quả ăn điểm. Con số ấy kể một câu chuyện khác hẳn với cảm giác "cô ấy đánh hay" trong đầu khán giả. Nhưng nó không tồn tại ở đâu cả, ngoài trong đầu tôi.

Tôi viết những dòng này sau mười bảy năm ngồi ở rìa các nhà thi đấu, và cảm giác hụt hẫng thì vẫn mới. Năm hai mươi bốn tuổi, tôi từng đọc sai tên một vận động viên ba lần trong một buổi phát sóng trực tiếp. Tôi từng nghe khán giả gọi điện phàn nàn, từng đỏ mặt cúi xuống bàn, từng lao vào phòng tư liệu lúc nửa đêm để dò lại từng âm tiết. Một cái tên đọc sai ba lần vẫn là một câu chuyện đúng, nếu mình chịu nghe kỹ. Từ sai lầm đó, tôi tự đặt cho mình một cuốn sổ phiên âm, rồi sau này là một nguyên tắc: mọi thứ liên quan đến con người phải được ghi lại trước khi nó biến mất.

Thế nên, khi một giải bóng chuyền kết thúc mà không để lại gì ngoài tỷ số, tôi thấy có gì đó đang bị mất đi.

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang ở giai đoạn tốt nhất trong nhiều thập kỷ. Đội tuyển quốc gia dưới thời huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt đã giành quyền dự các giải châu lục, từng vào đến trận tranh huy chương ở sân chơi khu vực, và hiện nằm trong nhóm ba mươi đến bốn mươi đội mạnh nhất thế giới theo bảng xếp hạng của Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế. Những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy, Nguyễn Thị Bích Tuyền, Lê Thanh Thúy đã ra nước ngoài thi đấu, mang về kinh nghiệm và cả một cách nhìn khác về nghề.

SEA V.League, giải đấu nam nữ Đông Nam Á do Liên đoàn Bóng chuyền Đông Nam Á tổ chức hằng năm, đã trở thành thước đo khu vực quen thuộc. Ở cấp câu lạc bộ, LPBank Ninh Bình, VTV Bình Điền Long An, Bộ Tư lệnh Thông tin và Geleximco Thái Bình đã quen với việc đá sân quốc tế, thuê ngoại binh và ký hợp đồng có thời hạn. Giải vô địch quốc gia được truyền hình trực tiếp, có nhà tài trợ lớn, có khán giả mua vé.

Vậy mà có một thứ vẫn đứng yên: cách chúng ta ghi lại những gì đã xảy ra trên sân.

Trong bóng chuyền đỉnh cao, một trận đấu sinh ra hàng nghìn điểm dữ liệu. Tại Volleyball Nations League, ban tổ chức công bố gần như đầy đủ: tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, hiệu suất tấn công tách theo từng vị trí, số lần chắn bóng trên mỗi hiệp, tỷ lệ ăn điểm giao bóng trên số lỗi giao bóng, số lần cứu bóng thành công. Đó là cơ sở để một huấn luyện viên biết chính xác đội mình đang mắc kẹt ở vòng xoay nào, tay đập nào đang bị đọc bài, hàng chắn nào đang hụt nhịp.

Ở Việt Nam, phần lớn khối dữ liệu ấy tồn tại dưới một dạng khác: sổ tay của trợ lý huấn luyện. Mùa giải mà tôi theo chân một đội bóng nữ địa phương để làm phim tài liệu, tôi ngồi ngay sau băng ghế kỹ thuật. Trợ lý huấn luyện ghi bằng bút chì, mỗi pha bóng một vạch, mỗi hiệp một cụm. Đến giữa hiệp ba, anh quay sang hỏi tôi có nhớ pha thứ mười hai của hiệp hai không. Tôi mở lại đoạn hình vừa quay, đếm, rồi đọc con số. Anh ghi tiếp.

Cuốn sổ đó có giá trị của một phòng phân tích dữ liệu. Nó cho biết libero nào đang chuyền tốt hơn, phụ công nào bị kẹt ở vòng xoay số hai, và cầu thủ dự bị nào đã vào sân đúng bảy lần trong mùa giải mà chưa một lần được ghi tên trên bảng tin.

Nhưng cuốn sổ đó kết thúc ở đâu? Ba tháng sau tôi quay lại câu lạc bộ, hỏi xin bản photo. Không ai giữ.

Bóng chuyền Việt Nam không thiếu người ghi chép, mà thiếu một nơi để những ghi chép ấy sống tiếp.

Điều này nghe nhỏ, nhưng hệ quả thì không nhỏ. Không có dữ liệu lưu trữ, mọi quyết định nhân sự đều dựa vào ký ức tập thể. Một huấn luyện viên mới về đội sẽ đánh giá cầu thủ bằng hai tuần tập, bằng lời kể của trợ lý cũ, bằng cảm giác. Một vận động viên trẻ chơi tốt ở giải trẻ nhưng không được gọi lên đội một, vì không ai có con số nào để so cô với người đang đá chính. Một ngoại binh về Việt Nam chơi mùa đầu rất hay rồi sang năm sa sút, và không ai trả lời được vì sao, bởi chẳng có gì để tra.

Ở các nền bóng chuyền mạnh trong khu vực, câu chuyện khác hẳn. Nhật Bản công bố số liệu từng vận động viên ở giải quốc nội. Hàn Quốc có hệ thống dữ liệu cầu thủ theo mùa, đủ để báo chí viết được những bài phân tích về sự trượt dốc của một tay đập. Thái Lan duy trì hồ sơ đội tuyển qua nhiều chu kỳ, nên biết chính xác ai thay được ai. Việc đó không đòi hỏi công nghệ đắt tiền. Nó đòi hỏi một quyết định: coi dữ liệu là tài sản, chứ không phải giấy nháp.

Một trận bóng chuyền chỉ cần khoảng hai mươi chỉ số cơ bản là đủ dựng lại toàn bộ câu chuyện. Nhóm giao bóng gồm tỷ lệ giao bóng ăn điểm trực tiếp, số lỗi giao bóng và tỷ lệ giao bóng phá vỡ hệ thống nhận bóng đối phương. Nhóm tấn công gồm hiệu suất đập theo từng vị trí, tỷ lệ tấn công trong hệ thống và ngoài hệ thống. Nhóm chắn bóng gồm số lần chắn ăn điểm trên mỗi hiệp. Nhóm phòng thủ gồm tỷ lệ chuyền một hoàn hảo và số lần cứu bóng. Chỉ bấy nhiêu thôi, nếu được ghi đều, sẽ tạo ra một bản đồ chiến thuật của cả mùa giải.

Với bóng chuyền nữ Việt Nam, bản đồ ấy sẽ trả lời những câu hỏi mà hiện tại không ai trả lời được bằng con số. Vì sao đội mất nhịp ở hiệp ba quá thường xuyên? Hàng chắn bị xuyên qua từ biên hay từ giữa? Đối thủ đọc bài giao bóng của ta ở thời điểm nào? Những câu hỏi đó, nếu không có dữ liệu, chỉ còn cách trả lời bằng cảm nhận — và cảm nhận của người thắng thì luôn đúng.

Đến đây tôi phải nói một điều mà ít người trong nghề muốn nghe.

Có hai cách nhìn vào khoảng trống dữ liệu của bóng chuyền Việt Nam. Cách thứ nhất, phổ biến hơn, xem đó là sự thiếu hụt cần lấp đầy bằng cách nhập nguyên bộ máy thống kê quốc tế: thuê phần mềm, thuê chuyên gia, mua hệ thống camera theo dõi bóng. Cách thứ hai, và theo tôi là đúng hơn, xem đó là một thói quen bị đứt gãy — và việc cần làm trước tiên chỉ là một cuốn sổ được lưu lại.

Có một nghịch lý đáng lo. Bộ máy thống kê hiện đại sinh ra để phục vụ lối chơi cao to, mạnh mẽ, ít sai số. Nó thưởng cho những pha đập nặng và những hàng chắn cao. Nếu một đội bóng nhỏ con, chơi nhanh, sống bằng khả năng nhận bóng và phối hợp, cố áp nguyên hệ thống đó vào mình, kết quả có thể là tự bóp nghẹt bản sắc. Dữ liệu không trung lập. Nó chứa sẵn giả định về thứ bóng chuyền nào là đúng.

Bóng chuyền Việt Nam cần con số, nhưng cần một bộ con số được chọn theo câu hỏi của chính mình, chứ không theo bảng mẫu của người khác.

Và ở đây, ký ức của một người làm phim tài liệu lại có ích. Mùa hè đội nữ tan rã, tôi học được rằng đội bóng không chết trên sân, nó chết khi không còn ai kể chuyện. Cũng vậy, một mùa giải không chết khi đội thua. Nó chết khi không còn dấu vết để tra cứu.

Tôi vẫn giữ thói quen cũ: mỗi trận tôi xem, tôi ghi lại bằng tay. Tên cầu thủ, số áo, vị trí, biệt danh, cách phát âm. Sau này, khi làm phim, tôi đối chiếu từng cái tên với nguồn gốc ngôn ngữ của nó, vì tôi đã từng sai ba lần trong một buổi tối và không muốn sai lần thứ tư.

Với bóng chuyền Việt Nam, việc tương tự đang chờ được làm ở quy mô lớn hơn. Một cơ sở dữ liệu đủ đơn giản để một sinh viên thể thao cũng cập nhật được. Một nơi lưu lại sổ tay của các trợ lý huấn luyện sau khi mùa giải khép lại. Một trang công bố số liệu của giải vô địch quốc gia, đủ để người hâm mộ tranh luận bằng con số chứ không bằng giọng nói to. Những ghế dự bị trống trên bảng tin sẽ có tên, và những cái tên đó sẽ có số liệu đi kèm.

Phim tài liệu thể thao không phải để trả lời ai thắng, mà để hỏi vì sao người ta yêu đến vậy. Bóng chuyền cũng thế. Chiến thắng là một khoảnh khắc, nhưng cuốn sổ mới là thứ giữ khoảnh khắc đó ở lại.